حسن حسن زاده آملى

115

هزار و يك كلمه (فارسى)

از تقرير فوق دانسته شده است كه دائره نصف النهار ، دائره نصف الليل هم هست . حال بدان كه تسميه دائره ياد شده به دائره نصف النهار ، با اين‌كه دائره نصف الليل هم مىباشد ، به سبب مراعات تقدّم يوم بر ليل به جهتى از جهات انواع تقدم و تأخر يعنى اقسام سبق و لحوق است . در اين موضوع به درس 24 دروس هيئت ، و بخصوص به كلمه 205 رجوع شود . اما بيان زوال الليل اين‌كه : همان‌گونه كه از رسيدن مركز جرم شمس به دائره نصف النهار در فوق افق ، اول زوال ظهر معلوم مىگردد ، همچنين از رسيدن آن به دائره نصف الليل - كه همان دائره نصف النهار است - در تحت افق ، اول زوال ليل دانسته مىشود . و به عبارت بعضى از بزرگان در تعليقه بر من لا يحضره الفقيه : « و ذلك عند موافاة الشمس دائرة نصف النهار و مجاوزتها عنها الى جانب المشرق تحت الأرض » . جز اين‌كه طريق معرفت وصول شمس به دائره نصف الليل يا بايد به كمك آلات رصدى از قبيل اصطرلاب و ربع مجيّب و امثالهما به دست آيد كه براى خواص ميسور است ؛ و يا به انحدار كواكبى كه هنگام غروب شمس از افق طلوع كرده‌اند به تفصيلى كه از مرحوم مراد تفرشى گفته آيد . و مراد از انحدار ، انحطاط كوكب يعنى شروع آن به انخفاض ، بعد از غايت ارتفاعش فوق افق است . رئيس المحدثين ابو جعفر محمد بن على بن الحسين بن موسى بن بابويه القمى رضوان الله تعالى عليه يكى از ابواب صلات كتاب شريف من لا يحضره الفقيه را « باب معرفة زوال الشمس » قرار داده است ، و باب بعد آن را « باب معرفة زوال الليل » . در باب دوم روايت كرده است كه : سأل عمر بن حنظلة ابا عبد الله عليه السلام فقال له : زوال الشمس نعرفه بالنهار ، كيف لنا بالليل ؟ فقال للّيل زوال كزوال الشمس . فقال : فبأيّ شىء نعرفه ؟ قال : بالنجوم إذا انحدرت . و فى فصل الخطاب : « عن الحسين بن على بن بلال قال كتبت اليه فى وقت صلاة الليل ، فكتب عند زوال الليل و هو نصفه افضل ، فإن فات فأوله و آخره جائز » ( ج 1 - ط 1 چاپ سنگى ص 376 ) .